Eremittens Vision

Marchant, 1491
Guy Marchant, Autoritet 1491
Donaueschingen 123
Donaueschingen, Vision

Mellem 1485 og 1486 udvidede Guy Marchant la Danse Macabre fra 30 til 40 dansere. Samtidigt grundlagde han en anden tradition: Nemlig at udvide sine bøger med en række tekster og digte, hvor temaet var livets forgængelighed.

En af disse ekstra tekster handler om en eremit, der får en vision af en engel. Først om "vana potencia", den forgængelige magt i skikkelse af en konge, der efterfølges af "Rex mortuus", den døde konge. Bagefter af "Vana prudentia", den forgængelige visdom i skikkelse af en doktor, der efterfølges af "Sapiens mortuus", den døde vismand, og tilsidst "Vana pulchritudo", den forgængelige skønhed i form af en dronning, der efterfølges af "Femina mortua", den døde kvinde.

Kongen, dronningen og doktoren præsenteres for deres døde genparter, og dermed er historien i sidste ende en variant af De Tre levende og de tre døde, hvor der jo også optræder en eremit. På den anden side minder historien også om La Danse Macabre med en engel i starten og en død konge.

Det eneste overlevende eksemplar af denne bog er beskadiget og mangler en del sider, men Marchant udgav teksten igen i den latinske udgave fra 1490, Chorea ab Eximio, og en bog fra 1491 (billedet til venstre). I 1613 blev Chorea ab Eximio genoptrykt (uden billeder), og først nu blev titlen tilføjet: "Visio Heremitæ", eremittens vision.

Teksten er relativt sjælden: Bortset fra Marchant's udgivelser findes den i et håndskrift, der er illustreret med de fire træsnit, der bringes længere nede.

Teksten tilskrives ofte Pierre Desrey, fordi hans navn står på forsiden af Chorea ab Eximio: »Chorea ab eximio Macabro versibus alemanicis edita, et a Petro Desrey Trecacio, quodam oratore, nuper emendata«. Men selvom Desrey skulle have forbedret ('emendata') de latinske vers til dødedansen i 1490, blev Eremittens Vision altså allerede udgivet i 1485/86. Det vil sige, at det eneste argument for at tilskrive Desrey teksten falder bort.

Der findes også en tysk oversættelse i Grev Zimmern's forgængelighedsbog. Øverst til højre er et billede fra Donaueschingen 123, hvor man ser englen og den sovende eremit forneden. Foroven truer Døden konge, dronning og doktor med sin dødningehoved-pil.

Teksten, som den følger her, er skrevet af fra Chorea ab Eximio:

O vos omnes qui transitis per viam actendite(1)
Qui vt vmbra preteritis: oculos hic figite:
Humane mortalitatis intuentes speculum
Vt quid estis cognoscatis et quid presens seculum
In hoc enim quid humana: patenter ostenditur
Vita sit. et res mundana: que tantum diligitur.
Ecce: quicquid in presenti seculo conspicitis
Cito transit: instar venti: nil durare cernitis
Nam ut fenum exarescit: carnalis viriditas
Et vt fumus euanescit: mundana iocunditas
Transit honor mundialis: transit et potencia
Pulchritudo corporalis: mundique prudencia.
Mortem ergo cogitate: finem transeuncium:
Nec in mundi vanitate: queratis solacium.
Si mortem attenderitis: huiusque miseriam
Vite. iam inuenietis doloris materiam.
Vita multis est respersa amaritudinibus:
Et mors tandem vniuersa tollit cum hominibus.
Quicquid producit in esse natura mirabilis:
Tot consumat est necesse mors insaciabilis
Nam per pomum quod gustauit primus parens vetitum
Mors in mundum subintrauit sue legi subictum.
Vnde per culpam deiecta est humana dignitas
Mortis legibus subiecta: totaque posteritas.
Quis tam prudens: quis tam fortis stetisse legitur
Qui gustum amare mortis euasisse creditur.
Sanson moritur robustus Salomon doctissimus
Absalon forma venustus Dauidque sanctissimus
Christus quoque mortis dire priusquam substinuit
Penam: ad tronum glorie redire non potuit
Cum ergo sit certa mortis pena quam euadere
Nequitis: in re terrena nolite spem ponere.
Qui spem ponit in mundanis: manifeste fatuus
Comprobatur: nam inanis hinc transit et vacuus.
Quod profecto rationis oculum habentibus
Patet huius visionis formam intuentibus.

           [Visio Heremitae]
Fuit quidam heremita vite commendabilis:
Cui reuelatur ista visio mirabilis.
Nocte quadam dum ingressus lectulum quiescere
Vellet. sopore depressus: vidit renitescere
Quendam habitu regali virum potentissimum
Alium quoque legali iure peritissimum.
Iuxta quos miri decoris mulier apparuit:
Que gemmis et auro foris adornata nituit
Quos cum cerneret latenter in campo consistere:
Et de vanis se iactanter audiret extollere.
Mox tres mortuos fetentes putrefactis carnibus
Vermibus scaturientes deformes aspectibus
Vidit nimio stupore repletus emergere:
Et ad viuos cum merore se statim conuertere.
Quorum: quilibet patebat vnum de viuentibus
Quem dire redarguebat de vanis sermonibus.

    Actor.
Igitur rex ornamenta inductus regalia
Stabat mente tumulenta prorumpens in talia
Non est potestas super terram que comparetur
Michi qui factus sum vt nullum timeam.

    Vana potencia
Quis stirpe tam generosus. tam fortis potencia
Tam diues tam gloriosus status excellencia
Qui michi possit equari. vel me sit sublimior
Presertim qui sine pari cunctos supergradior
Michi incuruantur militesque seruiunt
Principes atque prelati subiecti obediunt.
Me honore prosequuntur vniuersi populi
Et parati assequuntur mea iussa singuli
Quem volo statim exalto. quem volo preficio
Ceteris atque ex alto quem volo deicio
Nec in mundo dominatur tantus qui apponere
Se michi non veratur. vel iam offendere.
Aurum gemmas et cunctorum habens affluenciam
Temporalium bonorum nullam indigenciam
Patior. nullaque cura mea mens deprimitur.
Nec extrinseca pressura caro mea teritur
Corporis in sopistate perseuero iugiter
Et pacis securitate gaudeo similiter
Denique boni nullius egens nichilominus
Imperator eximius ego sum et dominus.

    Actor
Regem hec incaute verba loquentem agreditur
Mortuus rex. atque acerba voce sic loquitur
Hodie rex es. et cras morieris:
quia omnis potentatus vita breuis

    Rex mortuus:
O stulte et insensate. rationis lumine
Carens. o intus execate erroris caligine
Quid te iactas de labentis potestate seculi
Cuius carnem morientis comedent vermiculi?
Nosce miser quod mortalis es. et corruptibilis
Michi futurus equalis fetens et horribilis.
Rex inuictus fui dictus. potens et ditissimus:
Sed ecce iam sum relictus sub terra nudissimus.
Quid preterita dulcedo? quid laus? quid imperium
Michi prodest? qui putredo sum et esca vermium.
Respice cuncta mundana quomodo pertranseunt
Mente qualiter insana his nimirum pereunt
Nil hic verum nil mansurum nil firmum nil stabile
Sed falsum atque nociuum caducum et labile
Est delectamentum mundi laus honor et gloria
Aurum simul et argentum cuncta transitoria
Cito ergo resipice depone stulticiam
Et protinus ingemisce deprecando veniam
Culpis: nec in his terrenis confidas diuitiis
Ne celestibus amenis careas deliciis.

    Actor
Itaque legisperitus inflatus superbia
Fatur mollibus vestitus hec et his similia
Magnus effectus sum et precedo sapientia omnes
qui sunt et qui ante me fuerunt.

    Vana prudentia.
Merito possum letari: cui in prudentia
Quis non valet comparari: nec in eloquentia.
Me certatim venerantur diuites cum pauperibus
Et pro suis deprecantur causis cum muneribus.
Regum quippe commensalis et consiliarius.
Eorum: collateralis sum et necessarius.
Per me regunt et disponunt decernunt et iudicant.
Promouent atque deponunt ditant et magnificant
Illum facio priuari suo beneficio:
Hunc honesto deputari procurans officio
Sic et illum ludicari reum in iudicio
Istum vero liberari mortis a supplicio.
Veritatem impugnare noui et subuertere:
Callidos illaqueare et astutos decipere.
Scio mecum disputantes protinus conuertere:
Nenon michi aduersantes penitus confundere
Reum atque criminosum scioque defendere:
Et dum volo virtuosum peruersum ostendere:
Preter ista sum expertus in omni scientia
Et transcendere repertus cunctos sapientia.

    [Actor]
Ad hec: mortuus secundus respondebat acriter
Et legistam gemebundus increpabat taliter.
Ne glorieris in sapientia. qua sapientia mundi
Huius: stulticia est apud deum.(2)

    Sapiens mortuus
Dic destructor veritatis. fraudis et malicie
Adinuentor. equitatis hostis. et iusticie
Cur cor tuum eleuatur de tua prudencia
Que nil ex se comprobatur quam pura dementia
Iam stultiloquam compesce linguam et considera
Quam vanum sit tuum esse in hac vita misera
Nunc potitur sanitate prouectus honoribus
Cras cadauer feditate plenum et fetoribus
Noli ergo te iactare. nolique tumescere
Qui mortem nec defraudare nec vales effugere
Infelix animaduerte quid es et vnde veneris
Per me sciens quod certe velut vmbra pretereris.
Prudens eram et astutus in lege doctissimus
Sed nunc ceno inuolutus putreo vilissimus
Magnus quondam et dilectus cum multis hominibus
Iam per mortem sum effectus odiosus omnibus.
Contemplare diligenter quam difformis corpore
Nunc sum qui tam eminenter fulci retro tempore
Et tue corruptionis frequens meditacio
Tibi sit conuersionis salubris occasio.

    Actor
Femina nitens candore et ornatu vario
Talia tumescens ore profert temerario
Non est similis mei super terram in aspectu et
Pulchritudine et deornatu membrorum.

    Vana pulchritudo
Non est pulchrior depicta mea quam effigies.
Nec preclarius amicta mulieris species.
Me videre delectatur regia sublimitas
Esse mecum reputatur summaque iocunditas
Forme quoque venustate sum incomparabilis
Et membrorum quantitate decenti laudabilis
Sine ruga. sine sorde. non confecta macie
Fulgens veste. leta corde. floridaque facie
Vultum meum intuentes admirantur oculi
Principes atque potentes me frequentant et populi
Nam aspectu graciosa: vultuque amabilis
Omnes certe velut rosa precello mirabilis.
Quare merito letari ceteris plus debeo
Que decore singulari omnibus prefulgeo.
Et cum tante speciei sim: nullam inopiam
Patior mundane rei: omnis habens copiam.
Reges enim inflammati amoris incendio
Mei: semper sunt parati implere que cupio.
Inde prorsus nil deesse michi posse video:
Nil nocere nil obesse. quapropter sic gaudeo.

    Actor
Hec postquam viua pretendit decore conspicua:
Ipsam dire reprehendit appropinquans mortua
Fallax igitur est pulchritudo: que admodum
Floris decidens protinus emarcescit.

    Femina mortua
Cur inquit presumptuosa: cur tantum extolleris:
Stulta quoque et ventosa imprudenter loqueris
An nescis: quod pulchritudo facile dilabitur
Quam tam leuis egritudo tollere dinoscitur.
Cerne mei iam figuram horrendi cadaueris:
Et consimilem futuram te pro certo noueris
Per me liquet quod membrorum nil prodest formositas:
Et nil indumentorum valet presumptuositas.
Quondam enim speciosa fui et ornatu fulgida.
Iam sum vermibus corrosa. et effecta fetida.
Sic nimirum marcescet decor tui corporis:
Atque caro computrescet: post pugilum temporis.
Et si tu nunc pulchra foris appares: et candida
Nigra plenaque fetoris tunc eris: et horrida.
Nunc dilecta: tunc despecta cunctis ab hominibus.
Luto iacebis proiecta: cibus data vermibus.
Hec in animo reuoluas hec semper recogita.
Nam necesse est vt soluas tandem mortis debita
Nulla namque fortitudo: nulla namque prudentia
Liberat: aut pulchritudo mortis ab angustia.

    Actor
Mortem ergo timeatis: que nec arte fallitur:
Nec muneribus oblatis quibuscumque flectitur:
Nec terrea potestate quandocumque vincitur:
Nec decoris venustate ad parcendum trahitur.
Mortem autem metuentes declinate vicia:
Mente semper recolentes christi beneficia:
Vt gehenne fugientes penam: eius gracia
Celi possitis gaudentes intrare palacia.

           Finit Chorea Machabri

Eremittens Vision

Autoritet, 1491
Guy Marchant, Autoritet 1491
Eremit
Eremit
Vana potencia
Konge / magt
Vana prudentia
Lærd mand / viden
Vana pulchritudo
Dronning / skønhed
Donaueschingen 123
Donaueschingen, Vision

Eksternt link

Yderligere information

Fodnoter: (1) (2)

Citat fra Klagesangene 1,12, der i den latinske Vulgata lyder: »o vos omnes qui transitis per viam adtendite et videte«.

På dansk: "Alle, som vandrer forbi, giv Agt og se"

Citat fra 1. Korintherne 3,19, der på latin lyder: »sapientia enim huius mundi stultitia est apud Deum«.

På dansk: "For denne verdens visdom er dårskab for Gud".